است كه طرف مقابلش ناچيز مىنمايد ، كه مثلًا روز ساعاتى چند و شب بسيار دراز و يا شب ساعاتى چند و روز بسيار دراز است ، در اين‌گونه افقهاى استثنايى ظاهراً وظيفه‌ى روزه با بلند و كوتاه بودن هم‌آهنگ مىشود ، و اگر به‌اندازه‌اى روز كوتاه است كه به‌حساب نمىآيد بايستى مقدارى از شب را كه با نزديك‌ترين افق‌هاى معمولى مناسب است - يا با افق مكه - به‌حساب روزه محسوب نمايد ، كه در نتيجه زمان افطار ديرتر از زمان رسمى آن افق خواهد بود ، و شايد هم « الى الليل » و نه « الى ليل » اشاره به‌اين است كه شب‌هاى معمولى شناخته‌شده پايان زمان روزه است و نه هر شبى كه مثلًا اگر روز يك ماه است بايد روزه را در طلوع فجر چنان روزى آغاز و تا آخر ماه كه آغاز شب است هم‌چنان به‌حالت روزه بماند ! و بالاخره « حتى يتبين . . . » هم طلوع فجر معمولى شناخته شده است و هم « الى الليل » شب معمولى شناخته شده مىباشد ، و نه شب‌ها و روزهاى استثنايى كه در بعضى افق‌هاى كره زمين مىباشد . هم‌چنين آغاز وقت ظهر همان ظهر معمولى است چنان‌كه غروب هم كه پايان وقت نماز عصر است همان غروب معمولى است . و نه روزى كه مثلًا شش ماه است كه گمان كنيم آغازش آغاز روشنى و پايانش پايان روشنى و وسطش كه سرازير شدن خورشيد است ، در آخرين لحظه‌ى ماه سوم و اولين لحظه‌ى سر ماه چهارم باشد . روى اين اصل [ قرآن كريم ] تنها اوقات نمازهاى پنج‌گانه و روزه‌هاى معمولى و شناخته شده را بيان كرده ، و حكم افق‌هاى استثنايى برمبناى تقسيم پنج‌گانه‌ى بيست و چهار ساعت به‌دو نيمه بخش مىشود ، و پنج وقت مشخص براى پنج نماز را بايد در چنان روز و شب‌هاى غيرمعمولى با محاسبه‌اى كه ذكر شد انجام داد و از آغاز اين روز طولانى يا شب طولانى وظيفه روز و شب آغاز مىشود . و سزاوار است همان‌طورىكه بارها گفتيم افق « ام‌القرى » كه افق مكه معظّمه است براى ساير افق‌هاى استثنايى جهان ميزان و ملاك قرار داده شود و تمام افق‌هاى استثنايى با اين ملاك و ميزان مورد سنجش و مقايسه قرار گيرد .